Svi romani Damira Karakaša liče jedan na drugi. Sve njih povezuje sličan stil, teme, motivi, junaci, prostorno određenje i jedna opšta atmosfera koja je toliko specifična da je svakom čitaocu jasno da čita upravo ovog pisca, a ne nekog drugog savremenog stvaraoca. Naravno, to ne znači da on u svakom novom naslovu reciklira delove dotadašnjeg opusa, niti da iste stvari opisuje na nove načine, već da se svaki njegov roman prirodno nastavlja na prethodne i da zajedno tvore jednu širu sliku specifičnog poetičkog pristupa pisanju proze koji nije toliko čest u aktuelnoj produkciji. Kada se ovi romani čitaju u kontinuitetu, može se primetiti njihovo vremensko slaganje tako da oni idu od detinjstva u Lici, preko potrage za sobom u mladalaštvu, do odraslog doba koje junaci neretko provode u većim gradovima van zavičaja. U ovom koordinatnom sistemu, roman Sunčanik može da se postavi negde između romana Sjećanje šume, Proslava i Blue Moon, odnosno u trenutak odrastanja povlašćenog subjekta u ličkom selu u vreme SFRJ.

Imperativ novuma

Naravno, pored toga što ostvaruje intertekstualne veze sa ranijima i kasnijima, svaki od Karakaševih romana poseduje i nešto novo, a taj novum katkad se očitava u stilskom oblikovanju teksta (Sjećanje šume), prostorno-vremenskom odmaku od uobičajenih okvira (Kako sam ušao u Evropu, Sjajno mjesto za nesreću i Okretište), fokusiranju na granične događaje i prekretničke slučajeve koji definišu svakodnevnicu protagonista (Proslava) ili povratku u ratnu i blisku poratnu prošlost (Blue Moon i Potop). U Sunčaniku, novum se krije u razgovornoj prirodi koju autor koristi toliko često da se ovaj tekst može zamisliti i u klasičnoj dramskoj formi dijaloga dva pojedinca koji može da nalikuje nekim autorovim drugim dramskim zapisima koji su sabrani u knjizi Avijatičari i druge drame, te poznatim delima svetske književnosti koji mešaju prozu i dramu, kao što je, recimo, Voz Kormaka Makartija.

Svi romani Damira Karakaša liče jedan na drugi. Sve njih povezuje sličan stil, teme, motivi, junaci, prostorno određenje i jedna opšta atmosfera koja je toliko specifična da je svakom čitaocu jasno da čita upravo ovog pisca, a ne nekog drugog savremenog stvaraoca

Isto kao u romanu tog američkog klasika druge polovine dvadesetog i prve četvrtine dvadeset prvog veka, Karakaš se dominantno oslanja na razmenu mišljenja dvojice junaka koji izražavaju svoje misli i stavove, kao i poziciju svojih generacija i društvenih okvira iz kojih dolaze. Kako nisu u pitanju dva nasumična lika, već unuk i deda koji dolaze iz iste porodice, prisutan je veći broj preklapanja u njihovim razgovorima i podudaranja u stavovima, ali i značajna količina razmimoilaženja u životnom iskustvu, odnosu prema svetu i razumevanju stvarnosti oko sebe. Još jedna važna poetička odrednica jeste uopštavanje na nivou karakterizacije i radnje, te autor samo u naznakama skicira ko su ovi junaci, koja su njihova imena, kog su uzrasta i koja životna iskustva su iza njih. Sa jedne strane, usled svega toga čitaoci dobijaju priliku da samostalno zaključe sve ono što on prećutkuje i da na osnovu sopstvenog iskustva i projekcija zaokruže likove o kojima čitaju. Sa druge, ovako se dolazi do opštije slike porodičnih odnosa koji nisu ograničeni samo na jednu konkretnu porodicu čije predstavnike upoznajemo, već može da se primeni i na širu sliku bez obzira na prostorna i vremenska određenja. Zato se ne može govoriti o potpuno zaokruženim junacima u klasičnom smislu reči, već o njihovim skicama koje su dostupne reinterpretaciji čitalaca, ali, za razliku od romana u kojima se do ovakvog utiska dolazi usled neumešne karakterizacije od strane pisaca, ovde je Karakaševa namera da čitaocima ponudi ne samo otvoreni kraj, već i otvoreno iskustvo čitanja od samog početka.

Stari okviri, novi likovi

Likovi dede i unuka takođe su tipskog karaktera i poznati su iz ranije Karakaševe proze, te mogu da se označe starim odrednicama engleskog pesnika Vilijama Blejka o nevinosti i iskustvu. Krenuvši na isti put od kuće do nepoznatog odredišta, sa nepoznatim ciljem i kroz nedovoljno poznate prostore, deda i unuk upoznaju jedan drugoga, ali i sami sebe, dolazeći u neobične i granične situacije u kojima njihova prava priroda izlazi na videlo, kao i ukorenjeni porodični odnosi koji se javljaju među njima uprkos razlici u godinama i mentalitetu, kao i nedovoljno razvijenoj prisnosti. Ova dva junaka su, naime, razdvojena činjenicom da je naraštaj koji ih spaja – dečakov otac, odnosno dedin sin – odsutan i iz teksta romana i iz njihovih života, a o njegovoj sudbini čitalac opet saznaje u tragovima i skoro detektivskim putem mora da dođe do toga ko je on i gde je. Kao specifična, neobična i ekstravagantna figura prostora i vremena u kom živi (deda se u jednom trenutku seti „sinova kukavna života, njegovih kovrča oko uha, kakve je imao i dječak; misao na sina prebivala mu je u svakom idućem koraku; sjetio se i one nedjelje kad se sin vratio, s majmunom na ramenu.“), taj nedostajući otac odveden je u zatvor dok je njegov sin prepušten životu u domu i dozvoljeno mu je da posećuje dedu samo u retkim prilikama kakva je upravo ona u romanu. Starčeva rezignacija je očigledna, ali on se ne prepušta besu, osim u retkim odgovorima u kojima postaje jasno da krivi svog sina za sudbinu cele porodice, smatrajući da je uticao na živote svakoga od njih: „‘Dede’, izgovori malo kasnije u starčeva znojava leđa, koja su mu zbog svih tih žilovitih grana služila poput ljudskog štita: ‘A je li tata kriv?’ Starac kimne: ‘Pa jesam ti već rekal da je kriv, a kriv je i ča ti ni nikad jednu čekuladicu poslal…’ dometne, a oštra žaoka probode mu kičmu, pa od usijane kružnice – kao da je sunce u tome imalo svoje prste – bijesno okrene glavu.“

Kada se otisnu na put, međutim, razlike dede i unuka se zaboravljaju, a njihova dinamika ne zasniva se više na onome što prethodi tekstu, već upravo detaljima na koje oni nailaze tokom puta. Bilo da se radi o potencijalno opasnim situacijama na koje nailaze u šumi, ekstravagantnim scenama, borbama životinja pred očima publike, susretu sa lešom čoveka koga su ranije upoznali ili noćenju kod dedinog prijatelja Lojpura, sve su to prilike u kojima se dečakova nevinost gubi, a dedino iskustvo dolazi do izražaja. On ponavlja odlike predstavnika svoje generacije iz ranijih romana ovog pisca, ali za razliku od njihove oštrine, nerazumevanja i nemara prema mlađim generacijama, vodi brigu o unuku i stara se o njemu. Tako se formira prisniji odnos od onog kog su junaci imali pre početka dela, a njihov individualni i zajednički rast na psihološkom planu može da nas podseti na obrte i rasplete koje smo viđali i u novijim Karakaševim romanima kao što su Okretište i Potop.

Još jedna važna poetička odrednica jeste uopštavanje na nivou karakterizacije i radnje, te autor samo u naznakama skicira ko su ovi junaci, koja su njihova imena, kog su uzrasta i koja životna iskustva su iza njih. Usled svega toga čitaoci dobijaju priliku da samostalno zaključe sve ono što on prećutkuje i da na osnovu sopstvenog iskustva i projekcija zaokruže likove o kojima čitaju

Važan deo dijaloške postavke romana jesu i pitanja unuka koji, nesvestan situacije u kojoj se našao, strahuje za svoj život i pribojava se stvari koje sreće na putu, ali i pokušava da sazna nešto o sudbini svog oca i odlukama koje su usmerile njegove postupke u prošlosti. Takođe, on ne zna gde ga tačno deda vodi i koji je cilj njihove avanture, a dok su neka njegova pitanja detinjeg karaktera i odraz njegovih godina, druga su pokazatelj njegove samostalnosti i zainteresovanosti za neuobičajene i neočekivane odgovore. Tako, na primer, pitajući kako vrag izgleda i utiče na ljude, unuk postavlja jedno od važnijih pitanja ovog romana – „‘A dede, ima li vrag kosti?’ gladi dječak pocrvenjelu šiju pa se opet vrati iza starca, jer se vijugavi puteljak naglo sužavao.“ – koje dokazuje njegovu imaginativnu prirodu i drugačiju perspektivu, ali i pomeranje od onoga što je zacrtano i što bi moglo da zadovolji radoznalost njegove generacije. U ovom i sličnim pitanjima, dečak nudi potencijal za rast i razvoj u budućnosti, a kada se tome doda njegova zainteresovanost za književnost, mitologiju i istoriju, kao i ljubav prema knjigama koja ga očigledno krasi (toliko da hteo da na put ponese „onu svoju najdražu knjigu, tvrdih, žutih korica – onu o antičkim junacima – koju je majka jednom poklonila ocu“), u njemu možemo da prepoznamo naznake ranijih Karakaševih junaka, pre svega protagonista romana Sjećanje šume i Blue Moon.

Središte i rub

Neke od osnovih postavki romana – stilska svedenost, jezički minimalizam, fokusiranost na detalj i odbacivanja nepotrebnih slojeva teksta – mogu da se čitaju i kao njegovi nedostaci, naročito za čitaoce koji očekuju detaljnu psihološku sliku protagonista i eksplicitno pojašnjenje motivacije iza svih njihovih postupaka. Sličan utisak ostavljaju i pojedine epizode u kojima autor odlazi van glavnog toka puta i razgovora unuka i dede, ali i one su u vezi sa tematskim okvirima romana, dok određene rubne sekvence, poput noćenja kod Lojpura, rastu u najuverljivije u celom delu. Ovo nije proza za svakog čitaoca, posebno ne za one koji se sada prvi put susreću sa opusom Damira Karakaša, ali onima koji su već imali iskustva sa čitanjem njegovih dela, Sunčanik će predstavljati i nadogradnju ranijih postavki i naznaku pravaca u kojima bi njegovo stvaralaštvo moglo da se kreće u godinama koje su pred nama.