Čudni su putevi prevedene književnosti. Nekada neki pisci postanu neočekivano popularni van svoje domovine i spletom neobičnih okolnosti naiđu na recepciju koja prevazilazi sva njihova očekivanja. Da bi se stiglo do toga, neophodno je imati dobre prevodioce, urednike i izdavače, ali i sreće na raznim poljima. Jedno od tih polja tiče se razumevanja istog prevoda na nekoliko različitih tržišta, a to je upravo situacija u kojoj se našao Džulijan Barns, engleski prozaista i esejista starije generacije, još jedan dokaz starog pravila koje govori o istovremenim sličnostima i razlikama u navikama i mentalitetu hrvatskog i srpskog kulturnog polja.

Ko je Džulijan Barns?

Ipak, pre no što pređemo na te teme, počnimo sa nečim lakšim – ko je, dakle, Barns i zbog čega je on važan našim čitaocima? U pitanju je pisac koji je počeo da objavljuje 1980. godine, nakon skoro tri i po decenije života i leksikografskog rada na Oksfordskom rečniku engleskog jezika. Iste godine publikovao je dva romana koja su označila početak njegovog stvaralaštva: Dafi (Duffy), pod pseudonimom Den Kavana, i Metrolend (Metroland), pod svojim imenom. Dok je Metrolend prihvaćen kao pravi početak njegove književne karijere, Barns je pod pseudonimom napisao još tri detektivska romana – Fiddle City (1981), Putting the Boot In (1985) i Going to the Dogs (1987) – verujući da će oni biti komercijalno uspešniji i omogućiti objavljivanje njegovih ozbiljnijih dela. Iako je kasnije odustao od pseudonima, elementi žanrovske proze i poigravanje sa konvencijama različitih žanrova ostali su prisutni u njegovim kasnijim romanima.

Čudni su putevi prevedene književnosti. Nekada neki pisci postanu neočekivano popularni van svoje domovine i spletom neobičnih okolnosti naiđu na recepciju koja prevazilazi sva njihova očekivanja. Da bi se stiglo do toga, neophodno je imati dobre prevodioce, urednike i izdavače, ali i sreće na raznim poljima

U periodu od 1980. do 1987. godine, pored detektivskih romana, Barns objavljuje i romane Pre no što me je srela (Before She Met Me, 1982), Floberov papagaj (Flaubert’s Parrot, 1984) i Zureći u sunce (Staring at the Sun, 1986). Ova dela donela su mu ugled jednog od najznačajnijih savremenih britanskih prozaista, uz autore kao što su Salman Ruždi, Kazuo Išiguro, Ijan Makjuan i Martin Ejmis. O uspehu tih romana svedoči i činjenica da se Floberov papagaj još uvek smatra vrhuncem Barnsovog spisateljskog umeća, te da je to njegovo verovatno najpoznatije delo. Širok raspon tema, žanrova i narativnih postupaka doneo je Barnsu epitet „kameleona britanske književnosti“, kako ga naziva istraživač i kritičar Merit Mozli. Njegov opus u narednim decenijama obuhvata romane Istorija sveta u 10 ½ poglavlja (A History of the World in 10½ Chapters, 1989), Troje (Talking It Over, 1991), Bodljikavo prase (The Porcupine, 1992), Engleska, Engleska (England, England, 1998), Ljubav, itd. (Love, etc, 2000), Artur & Džordž (Arthur & George, 2005), Ovo liči na kraj (The Sense of an Ending, 2011), Šum vremena (The Noise of Time, 2016), Jedina priča (The Only Story, 2018), Elizabet Finč (Elizabeth Finch, 2022) i Odlazim(o) (Departure(s), 2026), zbirke kratkih priča Obale Lamanša (Cross Channel, 1996), Sto od limunovog drveta (The Lemon Table, 2004) i Puls (Pulse, 2011), te nefikcionalne naslove Pisma iz Londona (Letters from London (1995), Nešto za prijaviti (Something to Declare, 2002), Cepidlaka u kuhinji (The Pedant in the Kitchen, 2003), Nije to ništa strašno (Nothing to Be Frightened Of, 2008), Kroz prozor (Through the Window, 2012), Nivoi života (Levels of Life, 2013), Širom otvorenih očiju, Eseji o umetnosti (Keeping an Eye Open: Essays on Art, 2015), Čovek u crvenom kaputu (The Man in the Red Coat, 2019) i Promeniti mišljenje (Changing My Mind, 2025).

Kako Barns piše?

Unutar ovog stvaralaštva, tematski gledano, najraznovrsnijim delima se smatraju, pored romana, upravo nefikcionalni naslovi jer se autor u njima bavi, kako tvrdi Nina Ivanović, „širokim rasponom tema koje u svojoj barnsovskoj sveobuhvatnosti i međusobnom sveprožimanju variraju od političkih do vrtlarskih“. Međutim, ova odrednica nije ograničena na ta izdanja, već je primenjiva na sva, i samo se sagledavanjem svih naslova kao celine može uvideti širina stvaralaštva ovog pisca, a ukoliko bi se svaka knjiga posmatrala kao mali deo sveobuhvatnog opusa u konstantnom razvitku, rezultat bi doneo fascinantan skup od skoro trideset delova. Analiza Barnsovih dela otkriva stalno prisutne teme: istoriju, sumnju u pamćenje, potragu za istinom, preispitivanje života, strah od smrti i porodične odnose. Njegovi junaci najčešće su muškarci srednjih godina koji istražuju sopstvenu prošlost ili se suočavaju sa promenama, mada postoje i romani sa izraženim ženskim protagonistima i višestrukim pripovedačima. Uprkos toj raznolikosti, sva dela povezuje prepoznatljiv „barnsovski“ stil koji spaja raznovrsne mikro-stilove, modele pisanja i perspektive koje se naposletku sve spajaju u jednu koherentnu nit koja vodi čitaoce od početka do kraja narativa, bez obzira na njegov obim i formalno-žanrovske odlike.

Spominjući vrhunce karijere ovog autora, najveći broj čitalaca se ograničava na tri romana – Floberov papagaj, Istorija sveta u 10 ½ poglavlja i Ovo liči na kraj – a tome će se pridružiti i kritika koja najviše piše baš o njima. Uz to, upravo su ova tri dela donela Barnsu najveću popularnost i reputaciju u književnim krugovima, ali i označila tri dela njegovog stvaralačkog puta: rani, srednji i kasni. Prvi je trajao najkraće i kulminirao u pseudo-biografskom zapisu o Gistavu Floberu, romanu kojim je Barns zaokružio svoja rana eksperimentalna istraživanja i preispitivanja koja su ga vodila do stilske zaokruženosti koju je predstavio već u Istoriji sveta u 10 ½ poglavlja. Ovo delo obeležilo je njegov rad sledećih skoro dve decenije, a mnogobrojne teme koje istražuje u ovom romanu na granici zbirke ulančanih kratkih priča (mnogi kritičari i čitaoci i dalje polemišu oko toga da li je to zbirka priča ili roman, iako i sam Barns ovo delo smatra romanom i preporučuje čitanje u tom ključu) ponavljaju se i u kasnijim naslovima. Najzad, knjiga koja najjasnije postavlja temelje novog izraza ovog autora jeste Nije to ništa strašno, memoarsko-polemičko-esejistički delo koje na novi način obrađuje stare teme i postavlja nove okvire u kojima se Barns kreće do ovogodišnjeg romana Odlazim(o), za koji sam tvrdi da će biti njegovo poslednje delo.

Uprkos toj raznolikosti, sva dela povezuje prepoznatljiv „barnsovski“ stil koji spaja raznovrsne mikro-stilove, modele pisanja i perspektive koje se naposletku sve spajaju u jednu koherentnu nit koja vodi čitaoce od početka do kraja narativa, bez obzira na njegov obim i formalno-žanrovske odlike

Barns kod svih nas

Popularnost ovoga autora u Srbiji, započeta čitanjem njegovih prevoda, traje već dvadesetak godina. Prvo je, međutim, bio dostupan hrvatski prevod Floberovog papagaja iz 1990. godine (tek se sedam godina kasnije pojavilo udruženo izdanje iz Banja Luke i Beograda u prevodu Nebojše Palića) i upravo je on inicirao recepciju Barnsa. Kasnije se beogradska Geopoetika upustila u kontinuirano izdavanje njegovih dela, što čini do dan-danas, neretko objavljujući dela iste godine kada se pojave i na engleskom tržištu. Zamah koji je time nastao je, prirodno, rezultirao i dubljom analizom njegovog opusa, te je tako došlo i do istraživanja na fakultetskom nivou, što je dovelo do određenog broja magistarskih i doktorskih teza koje ga obrađuju, kao i njegovog uključivanja u univerzitetski plan i program. U svetu je dostupno i više knjiga koje se bave isključivo Barnsovim prozom, dok se kod nas može pronaći jedna, Granice i preplitanja: problematika žanra u delima Džulijana Barnsa Nine Ivanović iz 2006. godine, nastala na osnovu naučnih istraživanja autorke.

Barns u Hrvatskoj nije prevođen na kontinuiran i prilježan način kao u Srbiji, kod jednog primarnog izdavača (osim Geopoetike, 1999. godine se javlja nezavisno novosadsko izdanje romana Bodljikavo prase, u prevodu Zorana Paunovića, dok je zbirka eseja o umetnosti Širom otvorenih očiju objavljena u beogradskom Službenom glasniku, u prevodu Nikole S. Krznarića) i od strane tima mahom istih prevodilaca, a premda postoji više načina da se to objasni, možemo da istaknemo dva. Sa jedne strane, njegova popularnost kod nas zasniva se na prisutnosti na Odseku za anglistiku Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, gde Barnsova dela mogu da se čitaju i obrađuju na više različitih predmeta i nivoa studiranja, od osnovnih do doktorskih studija. Sa tog Odseka su i najagilniji prevodioci autora – pored pomenute Nine Ivanović, koja je i prevela nekoliko knjiga, ključni su Ivana Đurić Paunović, čiji prevodi krase neke od najvažnijih naslova Barnsove srednje faze rada, Zoran Paunović, prevodilac skoro svih njegovih poznih naslova, te Bojana Vujin, prevoditeljka izazovnog dela Nivoi života – koji su inspirisali naredne generacije čitalaca i istraživača sa drugih institucija. Sa druge strane, izdanja Geopoetike koja nisu prevedena na hrvatski dostupna su i na hrvatskom tržištu, što smanjuje potrebu izdavača da insistiraju na novim prevodima. Naravno, sigurno postoje i drugi, manje ili više tržišno usmereni razlozi za ovoliku razliku u recepciji Barnsa u Srbiji i Hrvatskoj, ali ova dva su svakako među najočiglednijima.

Sa jedne strane, njegova popularnost kod nas zasniva se na prisutnosti na Odseku za anglistiku Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, gde Barnsova dela mogu da se čitaju i obrađuju na više različitih predmeta i nivoa studiranja, od osnovnih do doktorskih studija

Kako je počelo?

Prevod od kog je sve krenulo, Flaubertova papiga u prevodu Zlatka Crnkovića, pojavio se 1990. godine u čuvenoj biblioteci „Hit“ zagrebačkog Znanja, i de facto predstavio ovog engleskog pisca čitaocima ovog područja četiri godine pre prvog Geopoetikinog prevoda, romana Istorija sveta u 10 ½ poglavlja. Crnkovićev prevod ističe se kao uspešan, premda se radi o vrlo zahtevnom tekstu koji spaja različite žanrove, perspektive, modele pisanja i forme izražavanja, a sve to uz na trenutke zamršen stil koji meša erudiciju, ironiju, humor i biografske podatke. Kako ovo nije roman u klasičnom smislu reči, već hibridno delo koje je u isti mah i roman, i fikcionalna biografija pisca, i esejistički zapis o prirodi književnosti, i svojevrsna detektivska potraga za glavnim junakom, neophodno je da prevod reflektuje sve slojeve teksta koje i pisac ima na umu. Poseban izazov u tom smislu predstavlja činjenica da Barns neprestano menja pripovedne registre i ide od klasičnih biografskih podataka i pseudo-književne kritike, preko humorističnih digresija i pasaža koji su na granici esejistike, sve do intimnih ispovednih delova. Crnković je inače bio poznat po kvalitetnom, premda nešto slobodnijem prevodilačkom pristupu, i stoga se uspeh ovog prevoda može pronaći u podudaranju senzibiliteta pisca i prevodioca – ovakvo podudaranje moguće je prepoznati i u prevodima kasnog Barnsa kojima se bavi Zoran Paunović – koji nastoji da očuva prirodan ritam svog jezika, ali i da predstavi širinu engleskog originala, te u tome svakako uspeva. Kasnije se pojavivši u novom izdanju Celebera iz 2007. godine, ovaj prevod Zlatka Crnkovića podstiče i naredne generacije čitalaca da se uključe u praćenje Barnsovog opusa i istraživanje njegovih kasnijih naslova.

Crnkovićev prevod ističe se kao uspešan, premda se radi o vrlo zahtevnom tekstu koji spaja različite žanrove, perspektive, modele pisanja i forme izražavanja, a sve to uz na trenutke zamršen stil koji meša erudiciju, ironiju, humor i biografske podatke

Upravo je taj izdavač zaslužan za nekoliko narednih prevoda: Engleska, Engleska (preveo Borivoj Radaković, 2000), Arthur i George (preveo Dragan Koruga, 2006), te Pretresanje (2001), Ljubav, itd. (2002), Povijest svijeta u 10 i ½ poglavlja (2004) i Stol od četrunovine (2006), sve u prevodu Lade Silađin. Uz to, pojavili su prevodi dela Nema razloga za strah (prevela Mirna Herman, Naklada Ljevak, 2010), Osjećaj kraja (preveo Borivoj Radaković, V.B.Z., 2013), Buka vremena (preveo Tomislav Zagoda, Opus Gradna, 2017), Jedina priča (preveo Igor Buljan, Opus Gradna, 2018) i Čovjek u crvenom kaputu (preveo Tomislav Zagoda, Opus Gradna, 2021). Na prvi pogled, možemo da primetimo blagi kontinuitet u prevodima Lade Silađin, odnosno u izdanjima Opus Gradne i Celebera, kao i razmimoilaženje koje nastaje prilikom prevoda naslova ovih dela na srpski i hrvatski (tako Troje postaje Pretresanje, Sto od limunovog drveta postaje Stol od četrunovine, Nije to ništa strašno se pretvara u Nema razloga za strah, Ovo liči na kraj u Osjećaj kraja, a Šum vremena u Buku vremena), no najveća važnost ovih prevoda jeste pojavljivanje romana Engleska, Engleska koji ostaje jedan od retkih koji nisu dostupni u srpskom prevodu. Radi se o romanu za koji je Barns bio nominovan za Bukerovu nagradu, premda ju je te godine osvojio odličan roman Amsterdam Ijana Makjuana – Barns je došao blizu ove nagrade romanima Floberov papagaj i Artur & Džordž, da bi je najzad dobio za Ovo liči na kraj – a svakako je važno da je ovaj žanrovski iskorak u predele utopije, ironije i fantazmagorije moguće čitati i u prevodu.

Ima li dalje?

Memoar Nije to ništa strašno veoma je važan za opus ovog pisca iz mnogo razloga, a jedan od njih jeste količina autopoetičkih iskaza koji se u njemu nalaze. Među njima je i ovaj, koji govori o tome kako on shvata sebe i svoju poziciju: „Kada me pitaju O Čemu Se Radi U Romanu, ja često odgovorim: ‘O lepim, zgodnim lažima koje sadrže gorke, teške istine.’“ (prevod Ivan Filipović). Razmimoilaženje laži i istine je u korenu njegovog rada, a njegova spisateljska širina dovoljna je da privuče čitaoce različitih generacija i senzibiliteta. Danas mali broj njegovih dela nije dostupno u prevodima na srpski ili hrvatski jezik (romani Metrolend i Zureći u sunce, zbirka priča Obale Lamanša i zbirka novinskih tekstova Pisma iz Londona 1990–1995.), i ostaje nam da se nadamo da će ova greška da se ispravi u budućnosti. Takođe, nije zanemarljivo pomenuti da je Džulijan Barns dobitnih velikog broja nagrada u Engleskoj i širom sveta, ali i kandidat za Nobelovu nagradu (uprkos tome što pripada istoj nacionalnoj književnosti i naraštaju kao i Kazuo Išiguro, laureat iz 2017. godine) koja bi mogla da unapredi njegovu već bogatu recepciju, no to nije toliko bitno kao činjenica da je njegov opus vredan pažnje svih čitalaca, bez obzira da li to rade na srpskom, hrvatskom, engleskom ili nekom drugom jeziku.