Bez obzira na to kakav stav imali prema NIN-ovoj nagradi i koje nedostatke joj spočitavali, činjenica je da je to najrelevantnija, medijski najpopularnija i svakako najprestižnija književna nagrada nekadašnje Jugoslavije, a danas Srbije, ali i nagrada koja mapira istoriju domaće proze već više od sedamdeset godina. U svojoj istoriji, ova nagrada neretko je isticala vredna dela, od kojih su mnoga kasnije dobila status kanonskih naslova, ali su žiriji ove nagrade takođe i prećutkivali naslove koji su bili vredni pažnje čitalaca i kritike, i to usled vanknjiževih, političkih, ideoloških ili privatnih razloga. Stoga, kada se jednom bude pravila nova edicija najboljih romana koji nisu dobili NIN-ovu nagradu – kao što je to bio slučaj 2004. povodom pedesetogodišnice nagrade, kada je ponovo odštampano po deset najboljih nagrađenih i nenagrađenih knjiga – među novim off-NIN naslovima će, pored romana Komo Srđana Valjarevića, Danas je sreda Davida Albaharija i Sabo je stao Ota Horvata, verovatno figurirati i Po šumama i gorama Milenka Bodirogića.

Ovaj roman bio je finalista NIN-ove nagrade za 2019. godinu, kada je nagrađen roman Pas i kontrabas Saše Ilića, a sve u atmosferi besmislenog bojkota grupe pisaca koji su bili nezadovoljni sastavom žirija i njegovom navodnom nekompetencijom. Kuriozitet ovog najužeg izbora bio je i u tome što su oba naslova objavljena kod istog izdavača, a svaki od ova dva pisca nastupio je kao urednik romana onog drugog. Roman Milenka Bodirogića takođe je nedugo nakon toga bio finalista još jednog književnog priznanja, Nagrade Zlatni suncokret, zajedno sa romanima Otkako sam kupila labuda Tanje Stupar Trifunović i Grozota ili … Slobodana Tišme, dok je tom prilikom nagrađen onaj banjalučke spisateljice. Bodirogić je ovim priznanjem ovenčan prošle godine za svoj drugi roman Pesak pjeskare, i tako je taj novosadski pisac sa samo dva naslova dopreo do široke publike, čitalaca širom regiona, stigao do finala nagrade „Meša Selimović“ i nametnuo se kao jedan od važnih glasova novije proze koji se kreću njenim rubom umesto centrom.

Sudbina i komentari

Naravno, nije Bodirogić došao do ovih uspeha slučajno, niti preko noći. Važan aspekt njegovog spisateljskog rada – osim, naravno, čitalačkog angažmana koji ga je upoznao sa mogućnostima jezika kojim barata, ali i njegovim do sada neistraženim dometima – jeste višegodišnje bavljenje izdavaštvom, prvenstveno u sopstvenoj izdavačkoj kući Orfelin koja već skoro dvadeset godina objavljuje domaće i strane naslove iz domena fantastike, horora, mitologije i sličnih rubnih žanrova savremene produkcije. Sa malom grupom entuzijasta, Bodirogić objavljuje dela svetske i regionalne proze, od Edgara Alana Poa, Hauarda F. Lavkrafta i Klajva Barkera do Ivane Bodrožić, Miloša Živanovića i pomenutog Saše Ilića. Uz to, on je i autor serije bogato ilustrovanih i veoma informativnih knjiga za sve uzraste u kojima se bavi mitološkim stvorenjima i stvorenjima kao što su vile, zmajevi i različita prognana bića. Najzad, sva Orfelinova izdanja karakteriše, osim kvaliteta sadržaja, i posebna usmerenost na grafički pristup tekstu i ilustracijama, zbog čega su ova izdanja vizuelno privlačna, neobična i apartna na domaćem tržištu.

Sve ovo dovelo je do određene prisutnosti Milenka Bodirogića u okvirima aktuelne literature, ne samo kao stvaraoca, već i urednika i izdavača, ali je ostalo jasno da je njegova pozicija – pozicija koju je samostalno definisao, ali koju bi mu odredila i književna javnost i kritika, da je dozvolio bilo kome da ga definiše – na margini, ili čak i malo iza nje. Naime, ovaj autor retko se pojavljuje u javnosti, ograničava broj medijskih nastupa, i stoga se čudi što je ime njegove izdavačke kuće, ali i cele stvaralačke filozofije koju zastupa, upravo orfelin, reč koja upućuje ne samo na osamnaestovekovog učenjaka, publicistu, pisca i teologa Zaharija Stefanovića Orfelina, već i na nekoga je odbačen, i to u svakom mogućem smislu. Ova reč vekovima, označava kopile, bastarda, lažnog sina, dete koje je rođeno vanbračno i bez prava na nasledstvo, o čemu Bodirogić piše u romanu Pesak pjeskare:

„Vuk je, u onom svom Rječniku iz 1818. godine, poznavao samo množinu kopilad, i prevodio je kao die Bastarde, spurii, kopilan kao filius spurius, dakle bio sam bastard i lažni sin, a kako sam dalje kopao pokazivalo se da je ta reč u našem narodu veoma važna, pa su se njene varijante i izvedenice širile i na biljni i životinjski svet. […] Čitav jedan paralelni jezički svet otvarao se preda mnom kao kopiletom, jedan izopštavajući svet koji mi je nudio jedinstvo sa biljkama, životinjama i ljudima osuđenim na propast, sa onim što je nakazno i pod stigmom rođeno.“

Protagonista ovog romana jeste baš to, dete rođeno bez oca, ali i dete bez doma, porodice i referentnog okvira na koji može da se osloni. Ovakvi junaci nisu retki u našoj prozi, ali oni koji povezuju svoju bezdomnu sudbinu sa spoznajom novog jezika i pronalaskom utočišta u sebi jesu, i zbog toga Bodirogićev opus može da se čita u kontekstu bastarda ili orfelina, odnosno iz pozicije junaka koji traže svoje mesto u svetu, odlazeći u vremenski i prostorno udaljene okvire da bi pronašli sebe.

Sve ovo dovelo je do određene prisutnosti Milenka Bodirogića u okvirima aktuelne literature, ne samo kao stvaraoca, već i urednika i izdavača, ali je ostalo jasno da je njegova pozicija – pozicija koju je samostalno definisao, ali koju bi mu odredila i književna javnost i kritika, da je dozvolio bilo kome da ga definiše – na margini, ili čak i malo iza nje

Zebaldovska šetnja kroz prošlost

U romanu Po šumama i gorama, Bodirogić uzima svoj osnovni poetički okvir i istražuje ga u prostornom okviru koje mu nudi sećanje na Jugoslaviju. Skoro pune tri decenije nakon što je SFRJ formalno prestala da postoji, ova država i dalje je čest predmet književne analize regionalnih pisaca, a jedno od najvećih iskušenja sa kojima se oni suočavaju prilikom obrade ove teme jesu odlazak u patetiku, opšta mesta i ideološko-politička rasprava sa (nepostojećim) neprijateljima. Stoga je, da bi ona bila književno uspela, neophodno pronaći jedinstven i inovativan pristup koji će omogućiti da se ovakva tema razvija unutar fiktivnog okvira, jer u suprotnom pisci rizikuju da, uprkos kvalitetu svog rada, umanje simboličku vrednost dela koje stvaraju, i da potencijalno uspešan naslov sklizne u domen amaterske književnosti, pamfleta, dokumentaristike ili memoaristike. Ovu zamku Bodirogić uspešno izbegava, prvenstveno zato što se njegov roman primarno ne bavi periodom SFRJ, već se ova tema nameće iz drugog plana.

Njegov narativ usmeren je na dva savremena junaka, neimenovanog pripovedača i njegovog prijatelja simboličkog prezimena Rajić, koji se bave (ne)običnih hobijem – šetnjom po planinama. Za razliku od urbanog šetača, flanera (fr. flâneur), koji ostvaruje svoj potencijal u gradu, lutajući besciljno kroz ulice, haustore, sokake, prolaze, trgove i pasaže, šetač u ruralnom predelu, na planini i u šumi, ima posve drugačiju nameru. Umesto da komentariše svoju stvarnost jednim tako običnim i jednostavnim činom kao što je šetanja gradskim ulicama, on stupa u dodir sa nečim višim od sebe i pokušava da pronikne ne samo u tajne prirode, već i u tajne sopstvenog bića, idući ka onoj kategoriji šetača koji se prepoznaje kod autora kao što su, recimo, Bernhard i Zebald. Pripovedač i Rajić, kao istovremeno izuzetni i dopunjujući junaci koji provode vreme šetajući, ćuteći i razgovarajući, u neprestanom su dijalogu sa onim drugim i sa prirodom oko sebe. Pripovedač otkriva mnogobrojne detalje iz Rajićeve prošlosti i sadašnjosti, ali krije svoj identitet i ličnu istoriju, ostajući misteriozan i u senci prijatelja. On sebe predstavlja ne kao punopravnog junaka dela, već jednodimenzionalnu figuru i glas koji pripoveda i učestvuje u radnji samo koliko je to neophodno. On je u podređenoj poziciji od početka dela, kao slušalac Rajića, koji se nameće kao de facto protagonista romana i njegov vodič kroz svet planinskog šetanja i kroz istoriju SFRJ, dok narator samo uči od njega i usvaja njegove stavove.

Brda tvrda

U šest poglavlja dela junaci istražuju prostore jugoslovenskih planina – Fruška gora, Kalin, Crepoljsko, Kalnik i Triglav – neprestano šetajući i istražujući sve više i više vrhove. Smeštajući prostorne koordinate romana od Vojvodine do Slovenije, Bodirogić pokušava da objedini prostor SFRJ u zajednički okvir koji mu na nenametljiv i efektan način pruža mogućnost da progovori o jednom konkretnom periodu u istoriji te države. Naime, on se kreće određenim šumskim područjima na kojima su se tokom Drugog svetskog rata formirali različiti partizanski pokreti – otud i naslov samog romana – i gerilske grupe koje su pružale otpor, a ovo asocijativno povezivanje na osnovu geografske lokacije seže i u prošlost države i u ličnu istoriju samog Rajića. Kao što su u pokrete za oslobođenje stupali mladi ljudi nesvesni opasnosti, ali puni želje za slobodom, i on je sam početkom devedesetih pokušao da ostvari privid mira u svom neposrednom okruženju, ali nailazi na neuspeh, razočaranje i odustajanje od altruističkih težnji. Bodirogić insistira na paralelama prošlost–sadašnjost i kolektiv–pojedinac, pokušavajući da izgradi univerzalan odnos od četrdesetih do devedesetih godina XX veka, dok je njegov protagonista zapravo idealni epitom tog odnosa. On je, sa jedne strane, osetljiv, bolešljiv i neupadljiv, ali, sa druge, pokazuje znake drčnosti, hrabrosti i vere u uspeh, što je odlikovalo i šumske gerilce u ratu. Ipak, Rajićevo zdravstveno stanje se, kako roman teče, pogoršava, i svako poglavlje donosi nove probleme koji ga opsedaju, te se on, bukvalno pred očima naratora i čitalaca, razboljeva, kopni, propada, i, na kraju, umire. Na taj način ovaj potomak jednog drugog vremena i pogleda na svet odlazi u istoriju, isto kao što je to pre tridesetak godina učinila i država u koju je polagao toliko poverenja. Rajić je, makar u romanu Po šumama i gorama, poslednji Jugosloven, ali ne jugonostalgičar, već čovek koji veruje u ideje koje su doprinele pobedi u Drugom svetskom ratu i formiranju SFRJ, iako su se manje od pola veka kasnije sve te ideje ispostavile kao iluzorne.

Zasnivajući narativ na razgovoru umesto radnji, autor pokušava da stvori ne dva autentična lika, već glasa, izbegavajući izazove ovakvog postupka time što daje znatno više prostora jednom junaku, stavljajući drugoga u pasivnu poziciju slušaoca koji pamti i beleži Rajićeve reči u maniru priče u priči. Pripovedač je, dakle, ograničen na sopstvene misli, zaključke i sporadično učešće u dijalogu, čime je njegova uloga svedenija i usmerenija na jasno definisan zadatak. Ovako postavljeni, protagonisti romana Po šumama i gorama na prvi pogled preslikavaju figure Vergilija i Dantea, ali, još bitnije, evociraju odnos Rajić–Čarnojević iz prvog romana Miloša Crnjanskog, ne samo zbog istih prezimenâ junakâ, već i zbog odnosa nevinosti i iskustva koji se formira između njih. Povlačeći svog pripovedača u pozadinu radnje – mada se u kontekstu ovog romana može samo uslovno govoriti o radnji u tradicionalnom smislu – Bodirogić stvara uspelo delo koje potencira pričanje umesto delovanja.

Rajić je, makar u romanu Po šumama i gorama, poslednji Jugosloven, ali ne jugonostalgičar, već čovek koji veruje u ideje koje su doprinele pobedi u Drugom svetskom ratu i formiranju SFRJ, iako su se manje od pola veka kasnije sve te ideje ispostavile kao iluzorne

Pre i posle pada utopije

Za razliku od prostornog okvira Jugoslavije u prvom, Bodirogić u drugom romanu potencira vremensku odrednicu i pravi odmak ne samo od romana Po šumama i gorama, već i od većeg dela aktuelne produkcije. Mnogi pisci nakon primećenih dela naiđu na blokadu koja ih sprečava da nastave dalje, i tada neki od njih ispisuju nove naslove u istom ključu, pokušavajući da dočaraju da još uvek imaju šta da kažu. Drugi pak stvaraju tekstove koji stupaju u vezu sa starijima, ali na manje očigledan način, a jedan od primera takvog pozitivnog odmaka od ranijeg dela, uz donekle primetne aluzije na njega, jeste upravo roman Pesak pjeskare, koji ponavlja ideje borbe i otpora, kako sredinom XX veka, tako i u vreme kada se on publikuje, usred građanskih i studentskih protesta Novom Sadu i celoj zemlji.

Tako novi naslov postaje neka vrsta prednastavka prvom, premda to nije njegova primarna namera. Pesak pjeskare narativ je o povratku u vreme pre pada jugoslovenske utopije, i to u Tuzlu, u mesto u kom se sreće nekoliko verskih, nacionalnih, društvenih i drugih identiteta kojima Bodirogić nudi potreban kontekst i dovodi ih u specifičnu vremensku ravan koja se paralelno odvija u više epoha prošlog veka, kao i u sadašnjosti. Tri primarne tačke pripovedanja tiču se Husinske bune 1920. godine, ratova devedesetih i današnjice, u kojoj se napokon konkretizuju istorijski događaji na koje se aludira u drugim tematskim okvirima, a odabir naizgled rubne epizode kao što je ova buna veoma je indikativan za razumevanje romana i autorove namere. Način na koji je ona započeta i ugušena predstavlja obrazac koji se ponavlja i kasnije: sa jedne strane nalaze se individue koje dižu glas protiv nepravde i lošeg društvenog i materijalnog položaja, dok je sa druge državni aparat koji na njihov krik za slobodom reaguje nasiljem, nipodaštavanjem, podrivanjem i izvrtanjem istine. Bodirogić mapira ovaj događaj iz ugla koji deluje istorijski utemeljen, ali je u isti mah i književno relevantan, poigravajući se činjenicama i fikcijom, i tražeći istaknute pojedince koji bi dali dozu autentičnosti i povezali Husinsku bunu sa okvirnom pričom primarnog pripovedača kog čitaoci prate samo po humornom nadimku Fakir. Ipak, ma koliko te prilike delovale neuobičajeno iz današnje perspektive, one imaju svoje utemeljenje u književnosti međuratnog perioda, a paralela između pobune protiv stvaranja nove države i njenog kraha, kao i aluzije na rana formiranja paravojnih formacija koje su dosegle svoj neslavni vrhunac devedesetih godina – mada ni danas nisu potpuno nestale – indikativne su za ovaj roman i rastu u jedan od njegovih najvažnijih aspekata.

Uz to, on donosi novi stilski obrazac u srpsku prozu (dok je ovaj postupak nešto učestaliji kod hrvatskih prozaista) te je njegov izraz mešavina raznih dijalekata, narečja, izgovora i govora, a njegova upotreba jezika je svedena, konkretna, svrsishodna i  okrenuta senzibilitetu modernog čitaoca. Bez suvišnih sekvenci, nepotrebnih dijaloških segmenata i bezrazložnog opisivanja, autor se usredsređuje na psihologizaciju junaka i njihov unutrašnji svet (pored naratora, bitni su njegovi prijatelji Bogdan i Mensur sa svojim porodicama) koji u više navrata postaje refleksija spoljnog. To je naročito vidljivo u pripovedačevom odnosu prema sopstvenoj bezdomnosti i prisilno nametnutoj poziciji siročeta, te Mensurovoj sudbini u zaraćenoj Tuzli i strahotama koje u sebi spajaju iskustvo stradanje individue, ali i cele jedne generacije, društva, doba i nacije. Najzad, roman Pesak pjeskare primer je visoko stilizovane književnosti koja koristi unutrašnju logiku teksta i specifičan jezički aparat da bi opisala spoljni svet različitih epoha, a njegova nelinearna naracija, koja na prvo mesto postavlja prostorno-vremensko „ludilo“ u kom postoji određena „metoda“, traži od publike potpunu posvećenost, ali i nagrađuje neobičnim čitalačkim utiskom.

Na pola puta između Zebalda i Orfelina

Vraćajući se na početak, jasno je da se kanonska dela svetske književnosti na koje se ovaj autor referiše kreću od Crnjanskog do Bernharda, ali je takođe jasno da je Zebald jedna od ključnih tačaka njegove poetike. U romanima Po šumama i gorama i Pesak pjeskare, Milenko Bodirogić dotiče se poetičkih temelja tog nemačkog klasika, od njegove potrebe za esejizacijom i prožimanjem pripovedanja različitih tehnikama do njegove opsesije meditativnim šetnjama i melanholijom, ali je takođe jasno da ova dela nisu ni plagijat ili pastiš već viđenog, već samostalna i uverljivo napisana proza kakve kod nas nema mnogo. Stoga možemo da istaknemo ove naslove kao istaknute primere proze koja može da uradi puno više od očekivanog i pretpostavljenog, čime se Bodirogićev rad izdvaja iz korpusa savremene proze te najavljuje buduće  naslove koji bi mogli da potvrde njegovu važnost u domaćim i regionalnim okvirima.